MEVSİMLERİN OLUŞUMU
Mevsimlerin nasıl oluştuğu hakkında bilgi edinebilmek için önce Dünya’mızın şeklini hareketlerini ve özelliklerini bilmemiz gerekir.
DÜNYA’MIZIN ŞEKLİ
Dünya’mızın tam ortasından geçen hayali çizgiye ekvator denir. Dünya’mızın iki uç noktasına ise kutup ismi verilir. Dünya’mız kutuplardan basık ekvatordan şişiktir. Bu özel şekle GEOİT denir. Dünya’mızın bu şeklinden dolayı Güneş ışınları Dünya’ya farklı açılarla düşer.
DÜNYA’MIZIN HAREKETLERİ
Dünya’mızın kendi etrafında yaptığı harekete dönme hareketi, Güneş etrafında yaptığı harekete ise dolanma hareketi denir. Dünya’mız kendi etrafında 24 saatte döner ve gece ile gündüz oluşur. Dünya’mız Güneş etrafında 365 gün 6 saatte dolanır.
EKSEN EĞİKLİĞİNİN SONUÇLARI
MEVSİMLER OLUŞUR DÖNENCELER OLUŞUR
Dünya’nın ekvator kısmından yukarısına kuzey yarım küre, aşağısına güney yarım küre denir. Kuzey yarım kürede Yengeç dönencesi, Güney yarım kürede oğlak dönencesi bulunur. Dönencelerin özelliği Güneş ışınlarının son olarak dik geldiği yerlerdir.
EĞER EKSEN EĞİKLİĞİ OLMASAYDI?
Dünya’nın her yerinde gece gündüz süresi eşit olurdu Güneş ışınları ekvatora sürekli dik düşerdi Mevsimler oluşmazdı Bir bölgede sıcaklık seviyesi çok değişmezdi. Gölge boyu hiç değişmezdi
MEVSİMLERİN
OLUŞMASININ TEMEL
SEBEBİ
Dünya’mızın Güneş etrafında dolanması Dünya’mızın sahip olduğu 23° 27 ‘lık eksen eğiklği DÜNYA’NIN GÜNEŞE OLAN UZAKLIĞININ MEVSİM OLUŞUMUNDA ETKİSİ YOKTUR
Yazın Neden Daha Sıcak?
Yaz mevsiminde sıcaklığın artmasının iki önemli nedeni vardır:
1. Güneş ışınları daha dik gelir.
Birim yüzeye daha fazla enerji aktarılır.
2. Gündüzler daha uzundur.
Yüzey daha uzun süre Güneş'ten enerji alır.
Dolayısıyla:
Daha dik ışın + daha uzun gündüz → daha fazla enerji → daha fazla ısınma
❄️ Kışın Neden Daha Soğuk?
Kış mevsiminde:
- Güneş ışınları daha eğik gelir.
- Gündüz süreleri kısalır.
- Gece süreleri uzar.
- Birim yüzeye düşen enerji azalır.
Bu nedenle yüzeyler daha az enerji alır ve sıcaklıklar genel olarak düşer.
🌍 Kuzey ve Güney Yarım Kürelerde Mevsimler
Dünya'nın eksen eğikliği nedeniyle iki yarım küre aynı anda Güneş'e aynı şekilde dönük değildir.
Bu yüzden Kuzey ve Güney Yarım Kürelerde mevsimler birbirinin tersidir.
Örneğin:
21 Haziran
🇹🇷 Kuzey Yarım Küre → Yaz
🌎 Güney Yarım Küre → Kış
21 Aralık
🇹🇷 Kuzey Yarım Küre → Kış
🌎 Güney Yarım Küre → Yaz
📅 Önemli Tarihler
Mevsimlerin başlangıçlarıyla ilgili dört önemli tarih vardır:
TarihKuzey Yarım KüreGüney Yarım Küre21 MartİlkbaharSonbahar21 HaziranYazKış23 EylülSonbaharİlkbahar21 AralıkKışYaz
Bu tarihleri özellikle iyi öğrenmek gerekir.
🌱 21 Mart
21 Mart civarında:
- Kuzey Yarım Küre'de ilkbahar başlar.
- Güney Yarım Küre'de sonbahar başlar.
- Gece ve gündüz süreleri yaklaşık eşittir.
- Güneş ışınları Ekvator'a yaklaşık dik gelir.
Bu nedenle 21 Mart bir ekinoks tarihidir.
☀️ 21 Haziran
21 Haziran'da:
Kuzey Yarım Küre
- Yaz başlar.
- Gündüzler uzundur.
- Geceler kısadır.
- Güneş ışınları daha dik gelir.
- Kuzey Kutup Bölgesi'ne doğru gündüz süresi daha da uzar.
Güney Yarım Küre
- Kış başlar.
- Gündüzler daha kısadır.
- Geceler daha uzundur.
- Güneş ışınları daha eğik gelir.
🍂 23 Eylül
23 Eylül civarında:
- Kuzey Yarım Küre'de sonbahar başlar.
- Güney Yarım Küre'de ilkbahar başlar.
- Gece ve gündüz süreleri yaklaşık eşittir.
- Güneş ışınları Ekvator'a yaklaşık dik gelir.
Bu tarih de ekinoks tarihidir.
❄️ 21 Aralık
21 Aralık'ta:
Kuzey Yarım Küre
- Kış başlar.
- Gündüzler kısadır.
- Geceler uzundur.
- Güneş ışınları daha eğik gelir.
Güney Yarım Küre
- Yaz başlar.
- Gündüzler uzundur.
- Geceler kısadır.
- Güneş ışınları daha dik gelir.
⚖️ Ekinoks Nedir?
Ekinoks, gece ve gündüz sürelerinin yaklaşık eşit olduğu zamanlardır.
İki önemli ekinoks tarihi vardır:
21 Mart
23 Eylül
Bu tarihlerde Güneş ışınları Ekvator'a yaklaşık dik gelir.
⭐ Ekinoks demek, Güneş ışınlarının Dünya'nın her yerine dik gelmesi demek değildir.
☀️ Gündönümü Nedir?
Güneş ışınlarının bir yarım kürede ulaşabileceği en kuzey veya en güney konuma ulaştığı tarihlere gündönümü denir.
İki önemli gündönümü vardır:
21 Haziran
Kuzey Yarım Küre'de:
En uzun gündüz – en kısa gece
21 Aralık
Kuzey Yarım Küre'de:
En kısa gündüz – en uzun gece
🌗 Gece ve Gündüz Süreleri
Mevsimler ilerledikçe gündüz ve gece süreleri değişir.
Kuzey Yarım Küre'de:
21 Haziran → En uzun gündüz
21 Aralık → En uzun gece
21 Mart ve 23 Eylül civarında:
Gece ≈ Gündüz
Güney Yarım Küre'de ise bunun tam tersi gerçekleşir.
🌎 Ekvator'da Durum
Ekvator'da yıl boyunca gece ve gündüz süreleri yaklaşık olarak birbirine yakındır.
Güneş ışınlarının geliş açısındaki yıllık değişim orta ve yüksek enlemlerdeki kadar belirgin değildir.
Bu nedenle Ekvator'daki mevsimsel sıcaklık değişimleri, orta ve yüksek enlemlerdeki kadar belirgin değildir.
🧊 Kutuplarda Durum
Kutuplarda eksen eğikliğinin etkisi çok daha belirgindir.
Bazı dönemlerde:
24 saate yakın veya 24 saat gündüz
bazı dönemlerde ise:
24 saate yakın veya 24 saat gece
görülebilir.
Bu olaylara kutup gündüzü ve kutup gecesi denir.
🌍 Mevsimlerin Oluşumunda Dünya'nın Şeklinin Rolü
Dünya'nın küresel şekli nedeniyle Güneş ışınları Dünya'nın her bölgesine aynı açıyla ulaşmaz.
Örneğin aynı anda:
- Ekvator'a daha dik,
- kutuplara daha eğik
ışınlar ulaşabilir.
Ancak dikkat!
Dünya'nın küresel şekli tek başına mevsimleri oluşturmaz.
Mevsimlerin oluşması için temel olarak:
Eksen eğikliği + Güneş etrafında dolanma
gereklidir.
🚨 Çok Önemli: Mevsimlerin Nedeni Dünya-Güneş Uzaklığı Değildir!
Bu, sınavlarda en çok karıştırılan konulardan biridir.
Yanlış düşünce:
❌ "Dünya Güneş'e yaklaşınca yaz, uzaklaşınca kış olur."
Doğrusu:
✅ "Mevsimler Dünya'nın eksen eğikliği ve Güneş etrafındaki yıllık dolanması sonucunda oluşur."
Bunun en güçlü kanıtlarından biri şudur:
Aynı anda Kuzey Yarım Küre'de yaz yaşanırken Güney Yarım Küre'de kış yaşanabilir.
Dünya-Güneş uzaklığı ise Dünya'nın tamamı için ortak olduğundan tek başına bu durumu açıklayamaz.
🎯 Kazanımlar
- ✓F.8.1.1.1. F.8.1.1.1. Mevsimlerin oluşumuna yönelik tahminlerde bulunur. a. Dünya’nın dönme ekseni olduğuna değinilir. b. Dünya’nın dönme ekseni ile Güneş etrafındaki dolanma düzlemi arasındaki ilişkiye değinilir. c. Işığın birim yüzeye düşen enerji miktarının mevsimler üzerindeki etkisine değinilir.
🔤 Kavramlar
- eksen eğikliği
- Dünya’mız düz bir şekilde dönmez, hafif eğik bir şekilde döner. Bu eğikliğe eksen eğikliği denir. Dünya’mızın eksen eğikliği 23° 27' dır
- GEOİT
- Dünya’mız kutuplardan basık ekvatordan şişiktir. Bu özel şekle GEOİT denir.
- 21 haziran
- KYK yaz
- 21 haziran
- GYK kış
- 21 aralık
- KYK kış
- 21 aralık
- GYK yaz
🖼️ Görseller

