1. Gazlar ve Basınç Kavramı
Gazlar, belirli bir şekle veya hacme sahip olmayan maddelerdir. Bulundukları kabın tamamını doldururlar. Gaz tanecikleri arasındaki boşluklar katı ve sıvılara göre daha fazladır; tanecikler sürekli ve düzensiz hareket eder.
Gaz tanecikleri bulundukları kabın duvarlarına ve temas ettikleri yüzeylere çarpar. Her bir çarpışmada çok küçük bir kuvvet oluşur. Ancak bir yüzeye çok kısa sürede çok fazla tanecik çarptığı için bu küçük kuvvetlerin toplamı ölçülebilir bir basınç meydana getirir. Gaz basıncının temel nedeni, hareketli gaz taneciklerinin yüzeylere yaptığı çarpışmalardır. [1]
Basınç, bir yüzeye uygulanan kuvvetin yüzey alanına oranı olarak ifade edilir:
P = F / A
Gaz basıncında bu kuvvet, gaz taneciklerinin yüzeye çarpmasıyla oluşur. Basıncın SI birimi pascal, kısaca Pa’dır. 1 Pa = 1 N/m² şeklinde gösterilir. Günlük yaşamda hava basıncı için atmosfer, kilopascal veya milimetre cıva gibi birimler de kullanılabilir.
2. Açık Hava Basıncı Nedir?
Dünya’yı çevreleyen gaz tabakasına atmosfer veya hava küre denir. Atmosfer; azot, oksijen, su buharı, karbondioksit ve diğer gazlardan oluşur. Atmosferin bir kütlesi ve ağırlığı olduğu için yeryüzündeki cisimlere basınç uygular.
Atmosferin uyguladığı basınca açık hava basıncı veya atmosfer basıncı denir. Açık hava basıncı yalnızca cisimlerin üstüne doğru etki etmez; cisimlere her yönde uygulanır. Bunun nedeni, hava taneciklerinin her yönde hareket ederek yüzeylere farklı doğrultularda çarpmasıdır.
Günlük yaşamda açık hava basıncını genellikle doğrudan hissetmeyiz. Bunun sebebi, vücudumuzun içindeki sıvı ve gazların oluşturduğu basıncın dışarıdaki hava basıncıyla dengelenmesidir. İç ve dış basınç arasında belirgin bir fark oluştuğunda basınç değişimini hissederiz. Uçak kalkarken kulakların tıkanması veya yüksek bir yere çıkarken kulaklarda basınç hissedilmesi buna örnektir.
3. Açık Hava Basıncının Oluşumu
Atmosferdeki hava tanecikleri sürekli hareket eder. Bu tanecikler yeryüzündeki insanlara, binalara, araçlara, denizlere ve diğer bütün cisimlere çarpar. Ayrıca üzerimizde bulunan hava sütununun ağırlığı da yeryüzüne doğru bir etki oluşturur.
Açık hava basıncını bir sütun düşüncesiyle açıklayabiliriz. Yeryüzündeki küçük bir alanın üzerinde, atmosferin üst sınırına kadar uzanan hava tanecikleri bulunur. Bu hava sütununun ağırlığı, o alana bir basınç uygular.
Deniz seviyesinde açık hava basıncı yaklaşık olarak 101 000 Pa, yani 101 kPa kabul edilir. Bu değer koşullara ve ölçüm yapılan konuma göre değişebilir. 8. sınıf düzeyinde önemli olan, açık hava basıncının atmosferdeki gazların ağırlığından ve tanecik çarpışmalarından kaynaklandığını anlamaktır.
4. Açık Hava Basıncı Yükseklikle Nasıl Değişir?
Deniz seviyesinden yükseklere çıkıldıkça üzerimizde bulunan hava sütununun uzunluğu ve hava taneciklerinin sayısı azalır. Bu nedenle yüksek yerlerde açık hava basıncı deniz seviyesine göre daha küçüktür.
Bir dağın zirvesinde bulunan kişinin üzerinde, deniz seviyesindeki kişiye göre daha az hava bulunur. Bu nedenle dağın zirvesinde atmosfer basıncı daha düşüktür. Yükseklere çıkıldıkça havanın yoğunluğu ve atmosfer basıncı genellikle azalır.
Bu durum günlük yaşamda bazı sonuçlar doğurur. Yüksek yerlerde suyun kaynama sıcaklığı deniz seviyesine göre daha düşük olabilir. Dağcıların oksijen desteğine ihtiyaç duyabilmesi, atmosfer basıncının ve havadaki oksijen yoğunluğunun yükseklikle azalmasıyla ilişkilidir.
Yeni nesil sorularda yükseklikleri farklı iki şehir karşılaştırıldığında, yükseltisi fazla olan yerde açık hava basıncının daha düşük olduğu düşünülmelidir. Ancak sıcaklık, nem ve hava koşulları da gerçek ölçümleri etkileyebilir.
5. Torricelli Deneyi ve Cıva Barometresi
Açık hava basıncının ölçülebileceğini gösteren önemli çalışmalardan biri Evangelista Torricelli’nin deneyidir. Torricelli, bir ucu kapalı uzun bir cam boruyu cıva ile doldurmuş ve borunun açık ucunu cıva kabına daldırmıştır. Borudaki cıvanın bir bölümü kaba akmış, ancak boruda yaklaşık 76 cm yüksekliğinde bir cıva sütunu kalmıştır.
Borunun üst kısmındaki bölgeye çok az gaz bulunduğu için bu kısım yaklaşık boşluk olarak değerlendirilir. Kabın üzerindeki açık hava, kaptaki cıvaya basınç uygulamış ve bu basınç borudaki cıva sütununu dengede tutmuştur.
Bu düzeneğe cıvalı barometre denir. Barometre, açık hava basıncını ölçmek için kullanılır. Deniz seviyesinde standart atmosfer basıncı yaklaşık 760 mmHg, yani 76 cm cıva olarak ifade edilir.
Burada önemli olan cıvanın boruda “kendiliğinden” yükselmemesidir. Cıva sütununu dengede tutan etki, kaptaki cıvaya uygulanan açık hava basıncıdır.
6. Barometre ve Hava Durumu İlişkisi
Barometre, atmosfer basıncını ölçen araçtır. Hava basıncındaki değişimler hava durumu hakkında fikir verebilir. Basıncın yükselmesi çoğu zaman daha açık ve sakin hava koşullarıyla, basıncın düşmesi ise bulutlanma ve yağış ihtimaliyle ilişkilendirilebilir.
Ancak yalnızca barometre değerine bakarak kesin hava tahmini yapmak doğru değildir. Rüzgâr, nem, sıcaklık, hava kütleleri ve bölgenin coğrafi özellikleri de hava durumunu etkiler. Yeni nesil sorularda barometre grafiği verildiğinde öğrenciden genellikle basıncın artıp azaldığını, yükseklik değişimini veya hava olaylarıyla olası ilişkiyi yorumlaması beklenir.
7. Gaz Basıncını Etkileyen Değişkenler
Kapalı bir kaptaki gaz basıncı; gaz taneciklerinin sayısına, gazın sıcaklığına ve gazın bulunduğu hacme bağlı olarak değişir. Bu değişkenler birbirinden bağımsız düşünülmemelidir.
7.1. Gaz Miktarı Artarsa Basınç Artar
Aynı hacimli kapta sıcaklık sabitken gaz taneciklerinin sayısı artırılırsa kap duvarlarına yapılan çarpışma sayısı artar. Birim zamanda daha fazla çarpışma gerçekleştiği için gaz basıncı yükselir.
Bir bisiklet lastiğine hava pompalandığında lastiğin içindeki gaz taneciklerinin sayısı artar. Tanecikler lastiğin iç yüzeyine daha sık çarptığı için lastiğin basıncı yükselir ve lastik sertleşir.
7.2. Hacim Azalırsa Gaz Basıncı Artar
Gaz tanecikleri daha küçük bir hacme sıkıştırıldığında taneciklerin duvarlara çarpma sıklığı artar. Sıcaklık ve gaz miktarı sabitken hacim azaltılırsa gaz basıncı artar; hacim artırılırsa basınç azalır.
Bir şırınganın ucu kapatılıp pistonu aşağı doğru itildiğinde içerideki hava daha küçük hacme sıkıştırılır. Pistonun itilmesi zorlaşır, çünkü içerideki gazın basıncı artar. Piston bırakıldığında gazın basıncı dış basınçla yeniden dengelenmeye çalışır.
Bu ilişkiyi yeni nesil sorularda şöyle yorumlayabiliriz: Gaz aynı miktarda ve aynı sıcaklıkta tutuluyorsa hacim yarıya indirildiğinde basınç artar. İdeal koşullarda hacim ile basınç ters orantılı kabul edilir. [2]
7.3. Sıcaklık Artarsa Gaz Basıncı Artar
Kapalı ve sabit hacimli bir kaptaki gaz ısıtılırsa taneciklerin hareket enerjisi artar. Tanecikler daha hızlı hareket eder ve kabın duvarlarına daha sık ve daha etkili çarpar. Bunun sonucunda gaz basıncı artar.
Güneş altında bırakılan kapalı aerosol kutusunun veya şişirilmiş balonun ısınması bu nedenle risk oluşturabilir. Gazın sıcaklığı yükseldiğinde kap içindeki basınç artar. Kap dayanamayacak kadar basınca maruz kalırsa zarar görebilir.
Sabit hacimli kapalı bir gaz soğutulduğunda taneciklerin hareketi yavaşlar ve basınç azalır. Burada sıcaklık değişimiyle basınç değişimini doğru yorumlamak için kabın hacminin sabit olup olmadığına dikkat edilmelidir.
8. Gaz Basıncında Tanecik Modeli
Gaz basıncını anlamanın en güçlü yolu tanecik modelidir. Gaz tanecikleri bir kabın içinde sürekli hareket eder. Taneciklerin yüzeylere çarpması basınç oluşturur.
Gazın sıcaklığı artırıldığında tanecikler daha hızlı hareket eder. Bu durumda duvarlara çarpma sıklığı ve çarpışmaların etkisi artar. Gazın hacmi azaltıldığında tanecikler daha kısa sürede duvarlara ulaşır. Gaz miktarı artırıldığında ise birim zamanda gerçekleşen toplam çarpışma sayısı artar.
Bir balonun şişmesi sırasında balonun içindeki gaz tanecikleri lastik yüzeye dışarı doğru çarpar. Balonun lastiği de gaz taneciklerine içeri doğru bir kuvvet uygular. İç basınç ile dış basınç arasındaki denge, balonun belirli bir büyüklükte kalmasını sağlar.
9. Pipet Nasıl Çalışır?
Pipetle içecek içerken çoğu kişi içeceğin pipet tarafından “çekildiğini” düşünür. Aslında pipetin içindeki hava azaltıldığında pipetin iç basıncı düşer. Bardağın üzerindeki açık hava basıncı, içeceğin serbest yüzeyine aşağı doğru etki eder ve sıvıyı pipetin içinde yukarı doğru iter.
Sıvının pipette yükselmesini sağlayan temel etki, ağızla uygulanan çekme kuvvetinden çok bardak içindeki açık hava basıncı ile pipet içindeki düşük basınç arasındaki farktır.
Pipetin alt ucu içeceğin içinde değilse veya pipetin üst kısmında hava sızıntısı varsa basınç farkı oluşmaz. Bu nedenle pipetten içecek çekmek zorlaşır.
10. Vantuz Nasıl Tutunur?
Vantuzun içindeki hava dışarı doğru çıkarıldığında vantuz ile yüzey arasındaki hava basıncı azalır. Vantuzun dış tarafındaki açık hava basıncı daha büyük hâle gelir ve vantuzu yüzeye doğru bastırır.
Vantuzun tutunabilmesi için yüzeyin mümkün olduğunca düzgün ve hava geçirmeyecek özellikte olması gerekir. Yüzey pürüzlü veya tozluysa dışarıdan hava sızar, iç basınç ile dış basınç arasındaki fark azalır ve vantuz kısa sürede düşebilir.
Burada vantuzun yapışkan bir maddeyle yüzeye tutunmadığı, basınç farkından yararlandığı unutulmamalıdır.
