Fen ve Bilim Kulübü logosuFen ve Bilim KulübüYusuf Cici

SIVI BASINCI

SIVI BASINCI

📖SIVI BASINCI

1. Sıvı Basıncı Nedir?

Sıvılar, tanecikleri hareket edebildiği için bulundukları kabın şeklini alır. Sıvının her noktası, üzerinde bulunan sıvının ağırlığından dolayı bir basınç etkisi altındadır. Sıvıların kabın tabanına ve yan yüzeylerine uyguladığı bu etkiye sıvı basıncı denir.

Bir bardağın içindeki su bize hareketsiz görünebilir; ancak suyu oluşturan taneciklerin bir ağırlığı vardır. Üst üste bulunan su tabakalarının ağırlığı, alttaki bölgelere doğru bir etki oluşturur. Bu nedenle suyun daha derin noktalarında basınç daha fazladır.

Sıvı basıncı, yalnızca kabın tabanında oluşmaz. Sıvılar temas ettikleri yüzeylere her yönde basınç uygular. Bir su deposunun yan tarafındaki deliğin çevresinden suyun dışarı doğru fışkırması, sıvı basıncının yan yüzeylerde de etkili olduğunu gösterir.


2. Sıvı Basıncını Etkileyen Değişkenler

  1. sınıf düzeyinde sıvı basıncını etkileyen temel değişkenler sıvının derinliği, sıvının yoğunluğu ve yer çekimi ivmesidir. Sıvı basıncı genel olarak:

P = h · d · g

bağıntısıyla ifade edilir.

Bu bağıntıda P sıvı basıncını, h sıvı yüzeyinden ölçülen derinliği, d sıvının yoğunluğunu, g ise yer çekimi ivmesini gösterir. Sorularda çoğunlukla g değeri 10 N/kg alınır.

Bu bağıntıdan şu sonuçlar çıkarılır:

  • Derinlik arttıkça sıvı basıncı artar.
  • Sıvının yoğunluğu arttıkça sıvı basıncı artar.
  • Yer çekimi arttıkça sıvı basıncı artar.
  • Sıvının miktarı, kap şekli veya kabın taban alanı tek başına sıvı basıncını belirlemez.

Ancak bu son cümle dikkatli yorumlanmalıdır. Sıvı miktarı değiştiğinde çoğu zaman sıvı yüksekliği de değişir. Böyle bir durumda basınç, sıvı miktarından doğrudan değil, sıvı yüksekliğinin yani derinliğin değişmesinden etkilenir.


3. Derinlik Artarsa Sıvı Basıncı Artar

Aynı sıvı içinde yüzeyden aşağı doğru inildikçe üzerimizde bulunan sıvı miktarı artar. Daha fazla sıvı ağırlığı, daha derindeki noktaya etki eder. Bu nedenle derinlik arttıkça sıvı basıncı artar.

Bir şişenin farklı yüksekliklerinde açılmış üç deliği düşünelim. En üstteki delikten çıkan su kısa mesafeye, ortadaki delikten çıkan su daha uzağa, en alttaki delikten çıkan su ise en uzağa ulaşır. Bunun nedeni en alttaki deliğin sıvı yüzeyine olan derinliğinin en fazla olmasıdır.

Bu deneyde deliklerin büyüklükleri ve sıvının cinsi aynı tutulursa, suyun fışkırma uzaklığı derinlik arttıkça artar. Fışkırma uzaklığı basıncın doğrudan birimi değildir; fakat basıncın etkisini gözlemlememizi sağlayan bir göstergedir.

Derinlik karşılaştırılırken ölçüm, kabın tabanından değil sıvının serbest yüzeyinden yapılır. Bir noktanın sıvı yüzeyine uzaklığı ne kadar fazlaysa o noktadaki sıvı basıncı o kadar büyüktür.


4. Yoğunluk Artarsa Sıvı Basıncı Artar

Aynı derinlikte bulunan farklı sıvılardan yoğunluğu büyük olan, daha büyük sıvı basıncı oluşturur. Çünkü yoğun sıvının aynı hacmindeki madde miktarı ve buna bağlı ağırlığı daha fazladır.

Örneğin su ve yağ aynı kaba, aynı yüksekliğe kadar doldurulsun. Suyun yoğunluğu yağdan daha büyük olduğu için aynı derinlikte suyun oluşturduğu sıvı basıncı yağın oluşturduğu basınçtan daha fazladır.

Bu durum, sıvıların derinliklerini karşılaştırırken yalnızca yüksekliğe bakılmaması gerektiğini gösterir. Bir sıvı daha derin olabilir; fakat yoğunluğu çok daha küçükse basıncı diğer sıvıdan daha düşük olabilir. Yeni nesil sorularda bu nedenle hem derinlik hem yoğunluk birlikte değerlendirilir.


5. Sıvı Basıncı Kabın Şekline Bağlı mıdır?

Aynı sıvı, farklı şekillerdeki kaplarda aynı yüksekliğe kadar doldurulduğunda, sıvı yüzeyinden aynı derinlikte bulunan noktaların sıvı basınçları eşittir. Kabın dar, geniş, eğimli veya basamaklı olması tek başına belirleyici değildir.

Örneğin biri geniş tabanlı, diğeri dar tabanlı iki kapta aynı sıvı aynı yüksekliğe kadar doldurulmuş olsun. Her iki kabın tabanındaki sıvı basıncı, sıvı cinsi ve sıvı yüksekliği aynı olduğu için eşittir. Geniş tabanlı kapta daha fazla sıvı bulunabilir; fakat basınç hesabında doğrudan sıvı miktarı değil, sıvının derinliği ve yoğunluğu dikkate alınır.

Burada sıvı basıncı ile basınç kuvveti birbirine karıştırılmamalıdır. Kabın tabanına uygulanan toplam kuvvet, basınç ile taban alanının çarpımına bağlıdır. Aynı basınç daha geniş bir tabana etki ederse toplam basınç kuvveti daha büyük olabilir.


6. Aynı Derinlikte Basınç Eşitliği

Aynı sıvı içinde, sıvı yüzeyinden eşit uzaklıkta bulunan noktaların sıvı basınçları eşittir. Bu kural, kabın şekli değişse bile geçerlidir.

Bir kapta A noktası sol tarafta, B noktası sağ tarafta ve her ikisi de sıvı yüzeyinden 20 cm aşağıda bulunuyorsa, A ve B noktalarındaki sıvı basınçları eşittir. Noktaların kabın kenarına uzaklıkları veya sağda-solda bulunmaları sonucu değiştirmez.

Sıvı basıncı her yönde iletildiği için aynı yatay seviyedeki noktalarda basınç eşitliği gözlenir. Bu düşünce, birleşik kaplar ve su tesisatları gibi sistemlerin anlaşılmasına yardımcı olur.


7. Sıvı Basıncının Yönü

Katı cisimlerde basınç çoğunlukla temas yüzeyine dik yönde incelenir. Sıvılarda ise tanecikler hareket edebildiği için basınç, sıvının temas ettiği yüzeylere her yönde uygulanır.

Bir akvaryumun yan duvarlarına, suyun bulunduğu her seviyede dışarı doğru bir etki uygulanır. Baraj duvarlarının alt bölümlerinin daha kalın yapılmasının nedeni de budur. Barajın alt kısımlarında suyun derinliği ve dolayısıyla sıvı basıncı daha büyüktür.

Baraj duvarı yukarıdan aşağıya doğru aynı kalınlıkta yapılırsa alt kısımlar daha büyük basınçla karşılaşacağı için dayanıklılık sorunu oluşabilir. Bu nedenle mühendisler, derinlik arttıkça oluşan basınç artışını tasarımda dikkate alır.

Sıvı Basıncı ve Sıvı Miktarı

Sıvının miktarı ile sıvı basıncı arasında doğrudan ve her durumda geçerli bir ilişki yoktur. Bir kaba aynı sıvıdan ekledikçe sıvı yüksekliği artıyorsa, derinlik arttığı için sıvı basıncı da artar. Ancak kap şekli nedeniyle sıvı miktarı artsa bile belirli bir noktanın üzerindeki derinlik değişmiyorsa o noktadaki sıvı basıncı değişmeyebilir.

Örneğin geniş bir kaba bir bardak su eklemek sıvı seviyesini çok az yükseltebilir. Dar bir kaba aynı miktarda su eklemek ise sıvı seviyesini daha fazla yükseltebilir. Bu durumda dar kapta derinlik değişimi daha büyük olabilir. Basınç farkının nedeni su miktarının kendisi değil, sıvı yüksekliğindeki değişimdir.

Yeni nesil sorularda “daha çok sıvı bulunan kapta basınç kesinlikle daha büyüktür” ifadesi her zaman doğru değildir. Önce karşılaştırılan noktaların sıvı yüzeyine olan derinlikleri belirlenmelidir.


8. Pascal Prensibi

Kapalı bir sıvıya uygulanan basınç, sıvının her noktasına ve kabın iç yüzeylerine aynen iletilir. Bu ilkeye Pascal prensibi denir.

Pascal prensibinde kapalı sistem ve sıvının sıkıştırılamaz kabul edilmesi önemlidir. Sıvının bir noktasına uygulanan basınç, sıvı içinde başka noktalara da iletilir. Bu prensipten yararlanılarak küçük bir kuvvetle büyük yüklerin kaldırılmasını sağlayan hidrolik sistemler tasarlanır.

Hidrolik krikolarda, otomobil frenlerinde, iş makinelerinin kaldırma düzeneklerinde ve bazı pres makinelerinde Pascal prensibinden yararlanılır. Küçük piston üzerine uygulanan kuvvet sıvı aracılığıyla büyük pistona aktarılır. Büyük pistonun yüzey alanı daha fazla olduğundan büyük pistonda daha büyük bir kuvvet elde edilebilir.

Bu sistemlerde enerji yoktan var olmaz. Büyük pistonda daha büyük kuvvet elde edilirken büyük pistonun hareket mesafesi daha az olabilir. Yani hidrolik sistemler kuvvetten kazanç sağlarken hareket mesafesi açısından denge oluşturur.


9. Günlük Yaşamda Sıvı Basıncı

Su depolarının yüksek yerlere kurulması, suyun binalara iletilmesinde basınç farkından yararlanılmasını sağlar. Depodaki su seviyesi yükseldikçe boruların alt bölümlerindeki derinlik artar ve sıvı basıncı büyür.

Barajların alt bölümlerinin daha kalın yapılması, suyun derinlik arttıkça daha büyük basınç uygulamasına dayanır. Dalgıçların derinlere indikçe daha büyük basınçla karşılaşması da aynı nedenle gerçekleşir. Dalış ekipmanları ve denizaltılar tasarlanırken bu basınç artışı dikkate alınır.

Su kuleleri, yangın söndürme sistemleri, çeşmeler ve bina tesisatları sıvı basıncının günlük yaşamdaki uygulamalarıdır. Ancak bu sistemlerde yalnızca sıvı basıncı değil, boru çapı, sürtünme, pompa ve atmosfer basıncı gibi başka etkenler de rol oynayabilir.

📖Konu Anlatımı

🎯 Kazanımlar

  • ✓F.8.3.1.2.F.8.3.1.2. Sıvı basıncını etkileyen değişkenleri tahmin eder ve tahminlerini test eder.